Kryptowaluty – jeszcze kilka lat temu traktowane jako niszowa ciekawostka – stały się dziś realnym składnikiem majątku wielu Polaków. Coraz częściej pojawiają się nie tylko w inwestycjach, ale także w sprawach rozwodowych i podziałach majątku. Jednocześnie ich specyfika – anonimowość, brak centralnego nadzoru, możliwość ukrywania środków poza systemem bankowym – sprawia, że stanowią idealne narzędzie dla małżonków próbujących zataić majątek. W sprawach rodzinnych to zjawisko staje się coraz bardziej widoczne, a sądy i prawnicy muszą radzić sobie z zupełnie nowym modelem „ukrywania” pieniędzy.
Wspólność majątkowa małżeńska zakłada, że wszystko, co małżonkowie nabyli w trakcie trwania małżeństwa za środki pochodzące z ich pracy czy dochodów – wchodzi do majątku wspólnego. To dotyczy również kryptowalut. Bitcoin kupiony po ślubie za wynagrodzenie jednego z małżonków jest takim samym składnikiem majątku jak złoto, samochód czy gotówka na koncie. Nie ma znaczenia, że „konto” kryptowalutowe nie jest wprost przypisane do imienia i nazwiska właściciela, a środki znajdują się na wirtualnym portfelu. Istotne jest tylko to, kiedy i z jakich środków zostały nabyte.
Problem zaczyna się tam, gdzie kończą się możliwości „zwykłego” ustalenia majątku. Kryptowaluty nie znajdują się na wyciągach bankowych, nie pojawiają się w rejestrach, nie widać ich w zestawieniach aktywów. Można je przenieść na portfel sprzętowy, zapisać na pendrivie, trzymać w aplikacji albo na giełdzie za granicą. Małżonek, który chce coś ukryć, często liczy na to, że druga strona „i tak nigdy się nie dowie”. W praktyce jednak coraz częściej udaje się takie działania wykryć – poprzez analizę przepływów, historii kont, korespondencji, a nawet danych z giełd.
Pierwszym krokiem w dochodzeniu praw jest ustalenie, czy druga strona faktycznie inwestowała w kryptowaluty. Nawet jeśli nie ma do nich bezpośredniego dostępu, można szukać śladów pośrednich. Najbardziej oczywistym są przelewy bankowe na giełdy kryptowalut – największe platformy, takie jak Binance, Coinbase czy BitBay, są dobrze widoczne w historii rachunku. Każdy przelew na giełdę jest sygnałem, że środki „wyszły” z systemu bankowego i mogły zostać zamienione na waluty cyfrowe. Drugim źródłem są płatności kartą, zakup sprzętu (np. portfeli typu Ledger czy Trezor), wymiana walut czy środki wysyłane do kantorów kryptowalutowych.
Jeśli sądzi się, że małżonek ukrywa kryptowaluty, ważne jest, by na wczesnym etapie zabezpieczyć wszelkie dowody. Zrzuty ekranu, wydruki przelewów, potwierdzenia mailowe rejestracji na giełdach czy informacje z aplikacji – wszystko może okazać się kluczowe. W sprawach o podział majątku coraz częściej pojawiają się wnioski o powołanie biegłego z zakresu informatyki śledczej, który analizuje urządzenia (komputery, telefony) w poszukiwaniu śladów portfeli, historii logowania, zainstalowanych aplikacji czy odzyskanych plików. To kosztowne, ale w sytuacjach, gdy w grę wchodzi majątek o dużej wartości, często jedyna skuteczna droga.
Warto pamiętać, że sądy w Polsce coraz lepiej rozumieją specyfikę kryptowalut. Choć nie istnieje jeszcze bogate orzecznictwo, praktyka wskazuje, że w przypadku podejrzenia ukrywania majątku sąd może zobowiązać małżonka do przedstawienia pełnej dokumentacji dotyczącej jego inwestycji. Odmowa, niejasne odpowiedzi czy twierdzenia w rodzaju „już nie pamiętam, sprzedałem, zgubiłem klucze prywatne” budzą sceptycyzm sądów. Co więcej, zatajenie majątku może być uznane za działanie na szkodę majątku wspólnego – a to z kolei prowadzi do rozliczenia wartości ukrytych aktywów tak, jakby wciąż znajdowały się w masie majątku. Innymi słowy: nie da się po prostu „ukryć bitcoina”, licząc że podczas podziału majątku zniknie bez śladu. Sąd może przyjąć, że środki te nadal istnieją i rozliczyć ich wartość według stanu i cen rynkowych.
Jednym z najtrudniejszych problemów jest wycena kryptowalut, zwłaszcza jeśli od nabycia minęło kilka lat, a ich kurs uległ dużym wahaniom. W praktyce przyjmuje się zasadę: składnik majątku wycenia się według wartości z chwili podziału, a nie z momentu zakupu. To oznacza, że jeśli ktoś kupił kryptowaluty za kilka tysięcy złotych, a dziś są warte kilkadziesiąt tysięcy, wzrost wartości jest elementem wspólnego majątku. Małżonek nie może powiedzieć: „kupiłem za swoje, więc tylko ja zyskuję”; jeśli zakup był dokonany z majątku wspólnego, zysk należy do obojga. Oczywiście odwrotna sytuacja – strata – również dotyczy wspólnego majątku i oboje małżonkowie muszą ją uwzględnić.
Czasem pojawia się też argument, że małżonek utracił dostęp do portfela, zgubił klucze prywatne albo giełda zbankrutowała. To nie wyklucza rozliczenia, ale zmienia jego charakter. Jeśli utrata miała charakter celowy lub wynikała z zaniedbania, sąd może potraktować ją jako nienależyte dysponowanie majątkiem wspólnym. Jeśli natomiast faktycznie doszło do utraty środków z przyczyn obiektywnych (jak miało to miejsce np. przy upadku niektórych giełd), konieczne jest udowodnienie tego dokumentami.
Wskazane jest również, by osoba podejrzewająca ukrywanie kryptowalut działała szybko. Czas działa na niekorzyść strony, która musi udowodnić istnienie majątku. Im wcześniej zostaną zabezpieczone dokumenty, historia kont, komunikacja mailowa czy logi urządzeń, tym większa szansa na skuteczne dochodzenie roszczeń. Warto także pamiętać, że w sprawie o podział majątku można składać wnioski o wydanie określonych dokumentów przez giełdy kryptowalut, również zagraniczne, choć procedura ta jest długotrwała.
Podsumowując: kryptowaluty nie stanowią „bezpiecznej przystani” do ukrywania majątku przed rozwodem. Prawo rodzinne traktuje je jak każdy inny składnik majątku – jeśli zostały nabyte za środki wspólne, podlegają podziałowi. Drugi małżonek ma pełne prawo domagać się ich ujawnienia, wyceny i rozliczenia. Kluczowe znaczenie ma zebranie dowodów: historii przelewów, zrzutów ekranu, korespondencji, analiz informatycznych i danych z giełd.
W praktyce sprawy o ukryte kryptowaluty wymagają połączenia wiedzy prawnej, finansowej i technologicznej, ale są jak najbardziej możliwe do wygrania. Najważniejsze jest szybkie działanie, zabezpieczenie dowodów i świadomość, że sąd nie zaakceptuje tłumaczeń typu „nic nie wiem, nie pamiętam”, jeśli pojawią się ślady przepływów finansowych. Kryptowaluty mogą być trudnym składnikiem majątku do wyśledzenia, ale nie są już dziś ani egzotyczne, ani niewidzialne. A dla małżonka dochodzącego swoich praw – mogą być warte zdecydowanie więcej, niż początkowo się wydaje.
