Pożyczki bez wiedzy współmałżonka Jakie mają znaczenie przy rozwodzie?

Informacja o ukrytych pożyczkach często wychodzi na jaw dopiero przed rozwodem albo już w trakcie sprawy.

Drugi małżonek znajduje:

• wezwanie do zapłaty;
• wiadomość z banku;
• korespondencję firmy pożyczkowej;
• dokumenty komornicze;
• nieznane obciążenia rachunku;
• umowę podpisaną wyłącznie przez męża albo żonę.

Pojawiają się wtedy pytania:

• Czy muszę spłacać pożyczkę współmałżonka?
• Czy każdy dług powstały w czasie małżeństwa jest wspólny?
• Czy komornik może zająć wspólne konto?
• Czy wierzyciel może sięgnąć do mieszkania?
• Czy długi zostaną podzielone po połowie przy rozwodzie?
• Co zrobić, jeżeli pieniądze wydano na rodzinę?
• Jak rozliczyć pożyczkę przeznaczoną na prywatne potrzeby jednego małżonka?
• Czy ukrywanie długów może mieć znaczenie przy orzekaniu o winie?
• Czy warto ustanowić rozdzielność majątkową?

Najważniejsza zasada brzmi:

Samo pozostawanie w małżeństwie nie powoduje automatycznie, że każdy dług jednego małżonka staje się osobistym długiem drugiego.

Nie oznacza to jednak, że pożyczka pozostaje bez wpływu na wspólny budżet, majątek albo późniejsze rozliczenia.

Artykuł przygotował radca prawny Piotr Woś, mediator sądowy, prowadzący sprawy rozwodowe, alimentacyjne, o kontakty z dzieckiem i podział majątku w Krakowie. Tekst ma charakter informacyjny i pomaga uporządkować najważniejsze decyzje przed złożeniem pozwu rozwodowego. 

Czy małżonek może samodzielnie zaciągnąć pożyczkę?

Co do zasady tak.

Jeden małżonek może zawrzeć umowę bez wiedzy i podpisu drugiego. Brak zgody zazwyczaj nie powoduje nieważności samej pożyczki.

Osobą zobowiązaną wobec wierzyciela jest przede wszystkim ten, kto podpisał umowę.

Należy jednak oddzielić trzy kwestie:

1. czy umowa jest ważna;
2. kto jest osobistym dłużnikiem;
3. z jakiego majątku wierzyciel może prowadzić egzekucję.

To, że umowa obowiązuje pożyczkobiorcę, nie oznacza jeszcze, że drugi małżonek odpowiada za nią całym swoim majątkiem.

Kiedy drugi małżonek staje się dłużnikiem?

Może odpowiadać osobiście, jeżeli:

• podpisał umowę jako współpożyczkobiorca;
• został współkredytobiorcą;
• poręczył zobowiązanie;
• przystąpił do długu;
• podpisał weksel;
• ustanowił zabezpieczenie na swoim majątku;
• przejął dług za zgodą wierzyciela;
• zawarł późniejsze porozumienie wywołujące skutki prawne.

Samo małżeństwo nie zastępuje podpisu.

Trzeba również odróżnić:

• wiedzę o pożyczce;
• zgodę na jej zawarcie;
• poręczenie;
• przystąpienie do długu.

Małżonek może wiedzieć o zobowiązaniu, ale nie być jego stroną.

Dlaczego zgoda małżonka ma znaczenie?

Zgoda może rozszerzyć zakres majątku, z którego wierzyciel będzie mógł dochodzić zapłaty.

Dlatego nie należy podpisywać oświadczenia przedstawianego jako „zwykła formalność”, zanim nie zostanie ustalone:

• jaka jest pełna kwota długu;
• ile wynosi całkowita kwota do spłaty;
• jakie są odsetki i prowizje;
• jakie ustanowiono zabezpieczenia;
• co stanie się przy opóźnieniu;
• czy odpowiedzialność obejmie majątek wspólny;
• na co zostaną przeznaczone środki.

Zgoda nie zawsze czyni małżonka współpożyczkobiorcą, ale może mieć poważne znaczenie dla egzekucji.

Z czego wierzyciel może dochodzić zapłaty?

Jeżeli zobowiązanie zaciągnął tylko jeden małżonek bez zgody drugiego, wierzyciel ma co do zasady węższy zakres możliwości zaspokojenia.

Znaczenie mogą mieć:

• majątek osobisty dłużnika;
• jego wynagrodzenie;
• dochody z działalności;
• inne korzyści należne dłużnikowi;
• składniki przedsiębiorstwa w określonych sytuacjach.

Brak osobistej odpowiedzialności drugiego małżonka nie oznacza jednak braku skutków ekonomicznych.

Zajęcie wynagrodzenia dłużnika może doprowadzić do:

• problemów ze spłatą kredytu mieszkaniowego;
• braku pieniędzy na rachunki;
• ograniczenia budżetu dzieci;
• wykorzystania wspólnych oszczędności;
• utraty płynności całego gospodarstwa.

Zwykłe potrzeby rodziny

Szczególne zasady mogą dotyczyć zobowiązań zaciągniętych w sprawach wynikających z zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny.

Mogą to być, zależnie od sytuacji:

• żywność;
• czynsz;
• media;
• ogrzewanie;
• podstawowa odzież;
• bieżące leczenie;
• typowe potrzeby dzieci;
• codzienne wydatki gospodarstwa.

Nie każda pożyczka opisana jako „na rodzinę” rzeczywiście ma taki charakter.

Inaczej ocenia się środki przeznaczone na opłacenie ogrzewania i żywności, a inaczej na:

• luksusowy samochód;
• kosztowną podróż;
• prywatną inwestycję;
• hazard;
• używki;
• relację pozamałżeńską;
• prezenty dla osób trzecich.

Znaczenie ma rzeczywiste przeznaczenie pieniędzy.

Czy komornik może zająć wspólne konto?

To zależy od:

• tego, kto jest dłużnikiem;
• rodzaju rachunku;
• pochodzenia środków;
• treści tytułu wykonawczego;
• zakresu odpowiedzialności;
• sposobu prowadzenia egzekucji.

W praktyce zajęcie rachunku może czasowo utrudnić dostęp do pieniędzy również małżonkowi, który nie jest dłużnikiem.

Osoba, która dowiaduje się o zajęciu wspólnego konta, powinna szybko ustalić:

• kto jest wierzycielem;
• kto formalnie jest dłużnikiem;
• kiedy powstało zobowiązanie;
• czy wyrażała zgodę;
• jakie pieniądze zostały zajęte;
• jaki tytuł posiada wierzyciel;
• jakie środki ochrony są dostępne.

W określonych sytuacjach małżonek niebędący dłużnikiem może dochodzić zwolnienia należących do niego środków spod egzekucji, ale wymaga to szybkiej i właściwej reakcji.

Czy wierzyciel może zająć wspólne mieszkanie?

Samo zawarcie pożyczki przez jednego małżonka bez zgody drugiego nie oznacza automatycznie możliwości egzekucji ze wspólnej nieruchomości.

Trzeba sprawdzić:

• czy mieszkanie stanowi majątek wspólny;
• czy drugi małżonek wyraził zgodę;
• czy ustanowiono hipotekę;
• kto podpisał zabezpieczenie;
• jaki tytuł uzyskał wierzyciel;
• czy odpowiedzialność obejmuje majątek wspólny.

Szczególnej ostrożności wymagają dokumenty dotyczące hipoteki. Zgoda na obciążenie nieruchomości ma znacznie poważniejsze skutki niż samo potwierdzenie wiedzy o pożyczce.

Czy wszystkie długi dzieli się po połowie przy rozwodzie?

Nie.

Sąd rozwodowy nie dzieli automatycznie wszystkich zobowiązań małżonków.

Rozwód:

• rozwiązuje małżeństwo;
• nie zmienia stron wcześniej zawartych umów;
• nie zwalnia współkredytobiorcy;
• nie powoduje, że osobisty dług jednego małżonka staje się po połowie długiem drugiego.

Także postępowanie o podział majątku nie służy prostemu podzieleniu wszystkich niespłaconych długów.

Sąd nie może bez zgody wierzyciela zdecydować, że od tej chwili za cały kredyt odpowiada tylko jedna osoba. Taka ingerencja pogorszyłaby sytuację wierzyciela.

Wewnętrzne ustalenia małżonków a wierzyciel

Byli małżonkowie mogą między sobą ustalić, że określony dług będzie spłacała jedna osoba.

Takie porozumienie nie musi jednak wiązać banku albo firmy pożyczkowej.

Przykład

Małżonkowie wspólnie zaciągnęli kredyt. Po rozwodzie mieszkanie otrzymuje mąż, który zobowiązuje się spłacać wszystkie raty.

Jeżeli bank nie zwolni żony z długu, nadal może żądać od niej zapłaty zgodnie z umową.

Żona może później dochodzić rozliczenia od byłego męża, ale wobec banku nadal pozostaje dłużnikiem.

Rozwód nie zmienia samodzielnie odpowiedzialności współkredytobiorców.

Czy pożyczka wpływa na podział majątku?

Może mieć znaczenie, nawet jeśli niespłacony dług nie zostanie formalnie podzielony.

Sąd może analizować:

• na co wydano pieniądze;
• czy zwiększyły wartość wspólnego majątku;
• czy sfinansowano potrzeby rodziny;
• kto spłacał raty;
• z jakiego majątku następowała spłata;
• kto otrzymał kupioną rzecz;
• czy doszło do roztrwonienia środków;
• kto spłacał zobowiązanie po ustaniu wspólności.

Pożyczka na remont wspólnego mieszkania

Jeżeli środki przeznaczono na remont wspólnej nieruchomości, trzeba ustalić:

• zakres prac;
• wartość remontu;
• źródło pieniędzy;
• sposób spłaty;
• korzyść dla majątku wspólnego;
• pozostałe saldo;
• to, kto spłacał raty po rozstaniu.

Pomocne mogą być:

• faktury;
• umowy z wykonawcami;
• przelewy;
• zdjęcia;
• kosztorysy;
• harmonogram spłaty.

Fakt, że umowę podpisał tylko jeden małżonek, nie wyklucza rozliczenia korzyści, którą odniósł majątek wspólny.

Pożyczka na samochód albo wyposażenie

Może się zdarzyć, że:

• pożyczkę podpisał jeden małżonek;
• za pieniądze kupiono samochód;
• samochód wszedł do majątku wspólnego;
• raty spłacano ze wspólnych dochodów.

Trzeba wtedy oddzielnie ustalić:

1. do kogo należy samochód;
2. kto odpowiada wobec wierzyciela;
3. z jakich środków spłacano raty;
4. jaka część długu pozostała;
5. kto korzysta z pojazdu po rozstaniu.

Własność rzeczy i odpowiedzialność za pożyczkę nie zawsze należą do tej samej osoby.

Pożyczka na prywatne cele jednego małżonka

Inaczej może być ocenione zobowiązanie przeznaczone na:

• hazard;
• używki;
• prywatne podróże;
• kosztowne hobby;
• relację pozamałżeńską;
• prezenty dla osoby trzeciej;
• spłatę długu sprzed ślubu;
• zakup rzeczy należącej wyłącznie do majątku osobistego;
• wyprowadzanie pieniędzy.

Drugi małżonek może podnosić, że rodzina i majątek wspólny nie odniosły żadnej korzyści.

Trzeba jednak wykazać rzeczywisty przepływ pieniędzy.

Pomocne mogą być:

• historia rachunku;
• przelewy;
• wypłaty gotówkowe;
• faktury;
• umowy;
• korespondencja;
• dokumenty podróży;
• zeznania świadków.

Spłata osobistego długu ze wspólnego majątku

Jeżeli osobiste zobowiązanie jednego małżonka było spłacane ze wspólnych pieniędzy, może powstać potrzeba rozliczenia.

Przykład

Mąż zaciągnął pożyczkę przed ślubem. Po zawarciu małżeństwa raty były regulowane z wynagrodzeń wchodzących do majątku wspólnego.

Przy podziale majątku żona może próbować wykazać, że wspólne środki przeznaczano na spłatę osobistego długu męża.

Znaczenie mają:

• data powstania długu;
• źródło spłaty;
• cel pożyczki;
• posiadane potwierdzenia;
• korzyść dla rodziny.

Spłata pożyczki po rozwodzie

Jeżeli po ustaniu wspólności jedna osoba spłaca zobowiązanie, za które odpowiadali oboje, może powstać roszczenie o rozliczenie części wpłat.

Nie zawsze oznacza to automatyczny zwrot połowy każdej raty.

Sąd może uwzględnić:

• treść umowy;
• odpowiedzialność dłużników;
• wcześniejsze porozumienia;
• to, kto otrzymał rzecz kupioną za pożyczone pieniądze;
• kto z niej korzystał;
• źródło spłaty;
• daty płatności.

Warto zachowywać wszystkie potwierdzenia przelewów.

Ukrywanie długów a wina w rozwodzie

Jedna pożyczka zaciągnięta bez poinformowania małżonka nie przesądza automatycznie o wyłącznej winie.

Może jednak mieć znaczenie, jeśli jest elementem szerszego postępowania, takiego jak:

• wielokrotne ukrywanie zadłużenia;
• zaciąganie kolejnych chwilówek;
• doprowadzanie rodziny do niewypłacalności;
• finansowanie hazardu;
• finansowanie relacji pozamałżeńskiej;
• fałszowanie podpisu;
• ukrywanie egzekucji;
• pozbawianie rodziny pieniędzy;
• przemoc ekonomiczna.

Przy ocenie winy sąd bada także związek zachowania z rozpadem małżeństwa.

Znaczenie ma:

• kiedy powstały długi;
• kiedy drugi małżonek się o nich dowiedział;
• czy zadłużenie zniszczyło zaufanie;
• czy wywoływało poważne konflikty;
• czy zagrażało mieszkaniu i utrzymaniu dzieci;
• czy małżeństwo wcześniej już się rozpadło.

Pożyczki zaciągnięte po wyprowadzce

Faktyczne rozstanie nie powoduje automatycznie rozdzielności majątkowej.

Małżonkowie mogą mieszkać osobno, a nadal pozostawać we wspólności ustawowej.

Jeżeli po wyprowadzce jeden z nich zaciąga kolejne zobowiązania, trzeba ustalić:

• czy wspólność nadal trwała;
• czy drugi małżonek wyrażał zgodę;
• na co przeznaczono środki;
• czy pożyczka służyła rodzinie;
• jaki majątek może zostać objęty egzekucją;
• czy istnieją podstawy do ustanowienia rozdzielności.

Rozdzielność majątkowa

Rozdzielność może zostać ustanowiona:

• na podstawie umowy notarialnej;
• przez sąd;
• wskutek określonych zdarzeń przewidzianych prawem;
• z chwilą prawomocnego rozwodu.

Po jej powstaniu każdy małżonek co do zasady gromadzi własny majątek i sam odpowiada za nowe zobowiązania.

Rozdzielność nie usuwa jednak:

• wcześniejszych długów;
• wspólnie podpisanych kredytów;
• poręczeń;
• hipotek;
• odpowiedzialności wynikającej z własnego podpisu.

Czy można ustanowić rozdzielność z wcześniejszą datą?

W wyjątkowych sytuacjach tak.

Znaczenie mogą mieć:

• długotrwałe życie osobno;
• brak możliwości wspólnego zarządzania majątkiem;
• ukrywanie zobowiązań;
• niekontrolowane zadłużanie;
• hazard;
• uzależnienia;
• wyprowadzanie pieniędzy;
• pozostawienie wszystkich kosztów rodziny drugiemu małżonkowi.

Sąd bada, od kiedy rzeczywiście istniały ważne powody uzasadniające rozdzielność.

Samo odkrycie jednej niewielkiej pożyczki nie musi wystarczyć.

Pożyczka od rodziny

W sprawach majątkowych często pojawia się twierdzenie, że jeden małżonek pożyczył dużą kwotę od rodziców albo rodzeństwa.

Taki dług może być prawdziwy, ale bywa również wykorzystywany do:

• sztucznego zmniejszenia wartości majątku;
• uzasadnienia wypłat gotówkowych;
• stworzenia pozornego zobowiązania;
• ukrycia darowizny.

Sąd może badać:

• czy umowa naprawdę została zawarta;
• kiedy przekazano pieniądze;
• czy istnieje przelew;
• czy ustalono termin zwrotu;
• czy dokonywano spłat;
• na co przeznaczono środki;
• czy pożyczkodawca dysponował taką kwotą;
• dlaczego drugi małżonek nie wiedział o długu;
• kiedy sporządzono dokument.

Kartka podpisana dopiero po rozpoczęciu konfliktu nie zawsze wystarczy do wykazania wieloletniej pożyczki.

Pożyczka czy darowizna?

Rozróżnienie jest bardzo ważne.

Jeżeli pieniądze miały zostać zwrócone, mamy do czynienia z pożyczką.

Jeżeli przekazano je bez obowiązku zwrotu, mogła to być darowizna.

Znaczenie mają:

• treść dokumentu;
• tytuł przelewu;
• korespondencja;
• ustalone raty;
• faktyczne spłaty;
• zachowanie stron przed konfliktem;
• cel przekazania pieniędzy.

Nie można uznać rodzinnego przelewu za pożyczkę wyłącznie dlatego, że takie twierdzenie jest korzystne przy podziale majątku.

Podrobiony podpis

Jeżeli małżonek odkrywa, że jego podpis został podrobiony, powinien działać szybko.

Należy:

• uzyskać pełną dokumentację;
• nie potwierdzać długu;
• nie podpisywać ugody;
• zakwestionować autentyczność podpisu;
• zabezpieczyć własne wzory podpisu;
• nie ignorować nakazu zapłaty;
• rozważyć odpowiednie działania cywilne i karne.

Brak reakcji na pismo sądowe może doprowadzić do egzekucji nawet wtedy, gdy roszczenie opiera się na podrobionym dokumencie.

Jakie dokumenty zabezpieczyć?

Warto zgromadzić:

• umowę pożyczki;
• regulamin;
• harmonogram spłat;
• aneksy;
• oświadczenie o zgodzie;
• dokumenty poręczenia;
• dokumenty zabezpieczeń;
• wezwania do zapłaty;
• wypowiedzenie umowy;
• nakaz zapłaty;
• pisma komornicze;
• historię rachunku;
• potwierdzenie wypłaty środków;
• potwierdzenia rat;
• faktury;
• dokumenty zakupu;
• dokumenty remontowe;
• korespondencję z wierzycielem;
• wiadomości pomiędzy małżonkami.

Nie należy niszczyć dokumentów ani zdobywać ich z naruszeniem prawa.

Co zrobić po odkryciu ukrytej pożyczki?

Ustalić, kto podpisał umowę

Czy małżonek jest:

• pożyczkobiorcą;
• współpożyczkobiorcą;
• poręczycielem;
• osobą wyrażającą zgodę;
• właścicielem zabezpieczonej rzeczy?

Sprawdzić datę

Czy dług powstał:

• przed ślubem;
• w czasie wspólności;
• po ustanowieniu rozdzielności;
• po rozwodzie?

Ustalić cel

Czy środki wykorzystano na:

• potrzeby rodziny;
• remont;
• wspólną rzecz;
• firmę;
• prywatne cele;
• spłatę wcześniejszych długów?

Sprawdzić źródło spłaty

Czy raty płacono:

• ze wspólnego rachunku;
• z wynagrodzenia;
• z majątku osobistego;
• z kolejnych pożyczek?

Nie podpisywać nowych dokumentów bez analizy

Szczególnie:

• uznania długu;
• ugody;
• poręczenia;
• aneksu;
• zgody na hipotekę;
• przystąpienia do długu;
• dobrowolnego poddania się egzekucji.

Nie ignorować korespondencji

Terminy na reakcję na nakaz zapłaty albo działania komornika mogą być krótkie.

Ocenić potrzebę ochrony majątku

W zależności od sytuacji można rozważyć:

• rozdzielność majątkową;
• rozdzielność z wcześniejszą datą;
• obronę w sprawie o zapłatę;
• działania w postępowaniu egzekucyjnym;
• podział majątku;
• rozliczenie dokonanych spłat.

Najczęstsze błędy

• założenie, że każdy dług jest wspólny;
• przekonanie, że brak zgody zawsze unieważnia pożyczkę;
• oczekiwanie, że sąd rozwodowy podzieli zobowiązania;
• podpisanie ugody „dla spokoju”;
• uznanie cudzego długu;
• brak dokumentowania spłat;
• ignorowanie zajęcia rachunku;
• czekanie do prawomocnego rozwodu;
• próba ukrywania majątku;
• mylenie pożyczki z darowizną.

Pożyczki współmałżonka a rozwód w Krakowie

Przed rozpoczęciem sprawy warto ustalić:

1. kto podpisał umowę;
2. czy drugi małżonek wyraził zgodę;
3. kiedy powstał dług;
4. jaki ustrój majątkowy obowiązywał;
5. gdzie trafiły pieniądze;
6. na co zostały wydane;
7. z jakiego majątku płacono raty;
8. czy ustanowiono zabezpieczenie;
9. czy rozpoczęła się egzekucja;
10. czy potrzebna jest rozdzielność majątkowa.

Nie wystarczy sama informacja, że pożyczka powstała podczas małżeństwa.

Dopiero analiza umowy, zgody, celu zobowiązania i przepływu środków pozwala ocenić ryzyko.

Pomoc radcy prawnego w Krakowie

Pomoc może obejmować:

• analizę umowy pożyczki albo kredytu;
• ustalenie zakresu odpowiedzialności;
• ocenę skutków zgody małżonka;
• analizę możliwości egzekucji;
• przygotowanie sprawy o rozdzielność majątkową;
• żądanie wcześniejszej daty rozdzielności;
• prowadzenie podziału majątku;
• rozliczenie dokonanych spłat;
• ocenę roztrwonienia majątku;
• analizę wpływu długów na winę w rozwodzie;
• obronę przed żądaniem zapłaty;
• reakcję na nakaz zapłaty;
• analizę postępowania komorniczego;
• sprawy dotyczące podrobionego podpisu.

Każda pożyczka wymaga osobnej analizy.

Nie wystarczy ustalić, kto podpisał umowę. Trzeba również zbadać, czy zobowiązanie służyło rodzinie, jaki majątek może zostać objęty egzekucją oraz jakie rozliczenia mogą powstać pomiędzy małżonkami po rozwodzie.