Cyfrowe dzieła sztuki, w tym w szczególności NFT (non-fungible tokens), stały się w ostatnich latach przedmiotem nie tylko zainteresowania kolekcjonerów i inwestorów, ale także sporów prawnych. Wraz z rozwojem rynku cyfrowego coraz częściej pojawia się pytanie, jak traktować takie kolekcje w kontekście prawa rodzinnego i podziału majątku po rozwodzie. W centrum uwagi znajdują się dwa aspekty: prawo autorskie do dzieła cyfrowego oraz wartość ekonomiczna kolekcji w ramach majątku wspólnego.
Cyfrowa sztuka i NFT – czym różni się prawo autorskie od prawa własności?
W klasycznym ujęciu prawnym trzeba odróżnić dwie sfery: autorskie prawa majątkowe i osobiste twórcy oraz prawo własności do egzemplarza dzieła. Twórca cyfrowego obrazu czy grafiki zachowuje prawa autorskie, chyba że w drodze umowy przeniesie je na inny podmiot. Nabywca pliku, a w przypadku NFT – tokenu potwierdzającego unikalność, uzyskuje prawo do dysponowania tym konkretnym egzemplarzem, ale nie automatycznie prawo do komercyjnego wykorzystania dzieła.
Przykładowo: kupując obraz cyfrowy w formie NFT, posiadamy unikalny token zapisany w blockchainie, ale niekoniecznie prawo do jego powielania czy sprzedaży reprodukcji. To nadal pozostaje w rękach twórcy, chyba że inaczej przewiduje umowa.
Majątek wspólny a kolekcje cyfrowych dzieł
Zgodnie z art. 31 § 1 KRO, do majątku wspólnego wchodzą przedmioty nabyte w czasie trwania wspólności majątkowej, w tym prawa majątkowe. To oznacza, że zakupione w trakcie małżeństwa tokeny NFT, pliki graficzne czy prawa do ich użytkowania stają się co do zasady częścią majątku wspólnego, niezależnie od tego, który z małżonków faktycznie dokonał transakcji.
Warto podkreślić, że choć samo prawo autorskie przysługuje wyłącznie twórcy (np. jednemu z małżonków-artystów), to prawa majątkowe do dzieła cyfrowego – jeśli zostały nabyte w trakcie małżeństwa – podlegają wspólności. Podobnie będzie z tokenami NFT kupionymi jako inwestycja: nie są one prawem autorskim, lecz unikalnym „certyfikatem” własności, a więc składnikiem majątku podlegającym podziałowi.
Problemy praktyczne przy podziale kolekcji
Największą trudność stanowi wycena kolekcji cyfrowej. Rynek NFT czy cyfrowych dzieł sztuki jest niezwykle dynamiczny, a ceny podlegają dużym wahaniom w zależności od popularności artysty, trendów czy płynności rynku. W praktyce sądy coraz częściej korzystają z pomocy biegłych z zakresu rynków cyfrowych, którzy analizują transakcje i wyceniają tokeny na podstawie aktualnych kursów.
Drugim problemem jest dostęp do portfela cyfrowego. Jeśli jeden z małżonków dysponuje wyłącznym dostępem do tzw. kluczy prywatnych, drugi może mieć trudność w udowodnieniu istnienia kolekcji i jej wartości. W takich sprawach konieczne bywa zabezpieczenie dowodów w postaci historii transakcji blockchainowych lub dokumentacji z giełd kryptowalutowych.
Twórca a kolekcjoner – dwa różne przypadki
Inaczej wygląda sytuacja, gdy jeden z małżonków jest twórcą cyfrowych dzieł. Wówczas prawa autorskie osobiste pozostają niezbywalne i należą tylko do niego. Prawa majątkowe mogą być częścią majątku wspólnego tylko wtedy, gdy zostały przeniesione na podstawie umowy albo gdy ich eksploatacja przynosi konkretne korzyści finansowe (np. sprzedaż licencji czy NFT).
Jeśli natomiast mówimy o małżonku-kolekcjonerze, który nabywa dzieła cyfrowe jako inwestycję, sytuacja jest prostsza – kolekcja traktowana jest jak inne składniki majątku, np. akcje czy kryptowaluty, i podlega podziałowi po rozwodzie.
Dziedziczenie i zabezpieczenie prawne
Warto wspomnieć także o kontekście dziedziczenia. Kolekcja cyfrowych dzieł sztuki stanowi element spadku, ale tylko pod warunkiem, że spadkobiercy uzyskają dostęp do portfeli cyfrowych i kluczy prywatnych. Brak takich danych może skutkować utratą aktywów o dużej wartości. Z tego powodu zaleca się, aby osoby inwestujące w NFT lub inne dzieła cyfrowe uwzględniały te aktywa w testamentach i planach sukcesyjnych.
Kolekcje cyfrowych dzieł sztuki stawiają prawo rodzinne i autorskie przed nowymi wyzwaniami. Z jednej strony trzeba rozróżnić prawo autorskie twórcy od prawa majątkowego nabywcy tokenu lub egzemplarza dzieła. Z drugiej – pamiętać, że zakupione w trakcie małżeństwa cyfrowe aktywa, podobnie jak inne inwestycje, wchodzą do majątku wspólnego i podlegają podziałowi. Największym wyzwaniem pozostaje ich wycena i dostępność dowodowa, co sprawia, że sprawy tego rodzaju coraz częściej wymagają wsparcia ekspertów od rynku sztuki cyfrowej i technologii blockchain.
