Tak, ustalone wcześniej kontakty z dzieckiem można zmienić także po kilku latach. Polskie prawo wprost przewiduje taką możliwość. Zgodnie z art. 113*5 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd opiekuńczy może zmienić wcześniejsze rozstrzygnięcie o kontaktach, jeżeli wymaga tego dobro dziecka. To oznacza, że kontakty nie są ustalane „raz na zawsze”. Mają odpowiadać aktualnej sytuacji dziecka, jego wiekowi, potrzebom, rytmowi życia oraz realnym możliwościom rodziców.
W praktyce jest to bardzo ważne, ponieważ życie rodzinne zmienia się dynamicznie. Inaczej ustala się kontakty z niemowlęciem, inaczej z dzieckiem szkolnym, a jeszcze inaczej z nastolatkiem. Zmianie może ulec miejsce zamieszkania jednego z rodziców, plan lekcji dziecka, jego stan zdrowia, potrzeby emocjonalne albo poziom konfliktu między dorosłymi. Sąd nie pyta więc przede wszystkim, ile lat minęło od poprzedniego orzeczenia, ale czy obecny model kontaktów nadal służy dziecku.
Podstawową zasadą w takich sprawach jest dobro dziecka. To ono jest centralnym kryterium przy każdej zmianie kontaktów. Jeżeli dotychczasowy harmonogram przestał być adekwatny, stał się źródłem napięcia, nie odpowiada wiekowi dziecka albo po prostu nie daje się wykonywać w praktyce, sąd może go zmodyfikować. Może to oznaczać zarówno rozszerzenie kontaktów, jak i ich ograniczenie, zmianę dni, godzin, sposobu przekazywania dziecka, a nawet przejście z kontaktów osobistych na formę częściowo zdalną lub odwrotnie.
Bardzo częstą przyczyną zmiany kontaktów jest wiek dziecka. Kontakty ustalone kilka lat wcześniej mogą być zupełnie nieprzystające do obecnego etapu rozwoju. Małe dziecko zwykle potrzebuje częstszych i krótszych spotkań, natomiast starsze dzieci i nastolatki mają szkołę, zajęcia dodatkowe, własne życie towarzyskie i większą potrzebę wpływu na organizację czasu. Z tego powodu sądy dopuszczają korektę wcześniejszych rozstrzygnięć właśnie po to, by nie zamieniać kontaktów w sztywny, niewykonalny schemat.
Zmiana kontaktów bywa też konieczna, gdy zmienia się sytuacja jednego z rodziców. Chodzi na przykład o przeprowadzkę do innego miasta, zmianę pracy, system zmianowy, wyjazd za granicę, chorobę albo poprawę warunków życiowych. Jeżeli rodzic wcześniej miał ograniczone możliwości kontaktu z dzieckiem, a obecnie jest w stanie realnie uczestniczyć w jego życiu częściej i stabilniej, może wystąpić o zmianę kontaktów. Analogicznie, gdy dotychczasowy model stał się niewykonalny, sąd może dostosować go do nowych realiów.
Osobnym powodem zmiany kontaktów jest pogorszenie albo poprawa relacji między rodzicem a dzieckiem. Jeżeli więź została odbudowana, dziecko czuje się bezpiecznie i dobrze funkcjonuje przy szerszych kontaktach, sąd może je rozszerzyć. Jeżeli natomiast pojawiły się problemy, lęk dziecka, niepokojące zachowania rodzica, konflikty przy przekazywaniu dziecka albo niewykonywanie kontaktów, sąd może ograniczyć ich zakres albo zmienić sposób realizacji. Z badań i analiz praktyki sądowej wynika, że sądy rodzinne rzeczywiście traktują kontakty jako instrument wymagający dostosowania do realnej sytuacji dziecka, a nie jako niezmienny układ formalny.
Nie można też pominąć sytuacji, w których samo dziecko dorasta na tyle, że jego zdanie staje się bardzo istotne. Polskie postępowanie cywilne przewiduje wysłuchanie dziecka, jeśli jego rozwój i dojrzałość na to pozwalają. W sprawach o zmianę kontaktów, zwłaszcza przy starszych dzieciach, stanowisko małoletniego może mieć duże znaczenie. Nie oznacza to, że dziecko „samo decyduje”, ale sąd powinien wziąć jego zdanie pod uwagę, jeśli jest ono samodzielne i dojrzałe.
Warto przy tym podkreślić, że zmiana kontaktów nie wymaga wykazania jakiegoś dramatycznego zdarzenia. Czasem wystarczy to, że wcześniejsze ustalenia po prostu przestały działać. Jeżeli kilka lat temu kontakty zostały ustalone w określonym rytmie, a dziś dziecko chodzi do szkoły, ma treningi, korepetycje albo mieszka w innym miejscu niż dawniej, to sam upływ czasu połączony ze zmianą realiów może być wystarczającym argumentem. Prawo nie chroni samej „stabilności orzeczenia”, lecz stabilność i dobro dziecka.
Jednocześnie nie każda prośba o zmianę kontaktów zostanie uwzględniona. Sąd nie zmienia ich tylko dlatego, że jeden z rodziców woli inny model albo uważa poprzednie rozstrzygnięcie za niesprawiedliwe. Trzeba wykazać, że od czasu poprzedniego orzeczenia nastąpiła zmiana okoliczności albo że dotychczasowy układ nie odpowiada już dobru dziecka. Gołosłowne twierdzenia o „trudnościach” czy „niechęci dziecka” zwykle nie wystarczą, jeśli nie towarzyszą im konkretne fakty.
Z proceduralnego punktu widzenia sprawa wygląda stosunkowo jasno. Rodzic składa do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, wniosek o zmianę kontaktów. We wniosku powinien opisać aktualną sytuację, wskazać, co konkretnie chce zmienić i dlaczego obecny model nie odpowiada już potrzebom dziecka. Sąd może oprzeć się na dokumentach, zeznaniach stron i świadków, a w razie potrzeby także na opinii specjalistów, na przykład OZSS.
W praktyce najlepiej działają wnioski konkretne. Zamiast ogólnego żądania „zmiany kontaktów” lepiej wskazać dokładnie, o co chodzi: inne weekendy, inny podział wakacji, rozszerzenie o noclegi, rezygnację z kontaktów w środku tygodnia, zmianę miejsca odbioru dziecka albo dostosowanie godzin do planu lekcji. Im bardziej precyzyjna propozycja, tym łatwiej sądowi ocenić, czy jest rozsądna i wykonalna.
Ustalone kontakty z dzieckiem można zmienić także po kilku latach. Prawo wprost na to pozwala, a podstawą każdej zmiany jest dobro dziecka. Wiek dziecka, jego potrzeby, miejsce zamieszkania rodziców, poziom współpracy między nimi, zdrowie, szkoła i codzienna organizacja życia mogą uzasadniać korektę wcześniejszego orzeczenia. Kontakty nie są rozwiązaniem niezmiennym, lecz mają odpowiadać aktualnej rzeczywistości rodzinnej. Dlatego jeśli dawny harmonogram przestał działać, właściwą drogą nie jest samowolne jego ignorowanie, ale wystąpienie do sądu o jego zmianę.
